Şerko Bêkes'le Röportaj

[Bahoz]

Geçen günlerde İstanbul'da düzenlenen 3. Uluslararası İstanbul Şiir Festivali'nin konuğu olarak İstanbul'a gelen Güney Kürdistanlı şair Şêrko Bêkes, Kürt dilinin yasaklı olmasının özgürlüklerle ilgili olduğunu belirterek, eğer Kürtçe üzerindeki yasaklar ve baskılar olmamış olsaydı Yaşar Kemal ve Ahmed Arif'in eserlerini Kürtçe yazabileceklerini dile getirdi. Yaşayan en önemli Kürt şairlerinden biri olan ve Güney Kürdistan hükümetinde de bir dönem Kültür Bakanlığı yapmış olan Şêrko Bêkes ile Kürt dilinin önündeki engellerin sonuçlarını, Kürt edebiyatını ve Kürt şiirini konuştuk.

Daha önce Diyarbakır'a geldiniz. Şimdi ise İstanbul Şiir Festivali için İstanbul'dasınız. Öncelikle hoş geldiniz. Buradaki izlenimlerinizi kısaca bizimle paylaşabilir misiniz?

Evet, iki yıl önce Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi'nin daveti üzerine bir grup siyasetçi ve Süleymaniye Üniversitesi'nden bir grup eğitimciyle birlikte Diyarbakır'a geldik. Çok uzun bir yolu katederek geldik. Yıllarca hayallerimden biri Diyarbakır'a gelip orda şiir okumaktı. Bu benim için büyük bir hayaldi. Ve bu hayalim gerçekleşti. Bizi Diyarbakır'da çok sıcak karşıladılar. Özellikle Büyükşehir Belediye Başkanı Osman Baydemir bize çok büyük bir misafirperverlik gösterdi. Diyarbakır'da şiir ve Kürt dili üzerine düzenlenen söyleşilere katıldık. Gençlerle çok katmanlı birçok toplantı yaptık. Bir tiyatro salonunda bir buçuk saat şiirlerimi okuma fırsatı buldum. Çok mutluyum bir hayalim gerçekleştiği için. Ben Diyarbakır'dan şöyle bir kanaatle ayrıldım. Gördüm ki oradaki gençler kültür-sanat ve edebiyata hayli bağlılar. Böyle bir jenerasyon büyüyor Diyarbakır'da. Bu memnuyet verici bir durum. Beni etkileyen önemli bir şey daha oldu. Diyarbakır sosyal hayat anlamında çok ilerici bir durumda. Kadın ve erkekler arasındaki ilişkiler oldukça ileri bir konuma sahip. Örneğin Erbil'de böyle bir manzarayla karşılaşamazsınız. Yine gençlerin şiire ve edebiyata ciddi bir yönelimi var. Büyükşehir Belediye Başkanı Baydemir'in açılış konuşmasından da çok etkilendim. Osman Bey beni davet ederken şöyle dedi: 'Sayın Bêkes hoş geldiniz. Sizin adınız Bêkes olsa da siz yalnız değilsiniz. Adınız kimsesiz anlamına gelse de unutmayın siz kimsesiz değilsiniz, 40 milyon kişi sizin akrabanızdır' demişti. Bu beni çok etkiledi.

İstanbul'daki bu şiir festivalini ise çok önemsiyorum. İlk defa Kürt şairlerini davet ettiler. Kürt şairler ilk defa şiirlerini kendi dillerinde okuma fırsatı buldular. Bu çok önemli bir şey. Ben Güney Kürdistan'dan geldim, kendi dilimde ve lehçemde kendi şiirlerimi okudum. Diyarbakır ve Suriye'den gelen Kürt şairler de vardı. Bu kültürler arasında bir sıcaklık yarattı. Kürt insanları festival boyunca kendi dillerini kullandılar. Birçok ülkeden insanın olduğu bu uluslararası festivalde, Kürt şairlerin kendi dilinde şiir okumaları uluslararası alanda Kürt şiirinin tanıtılması ve Kürt şairlerinin tanınması ve onlarla kaynaşması, bir diyalog yolunun açılması çok önemli bir gelişme. Daha da önemlisi Kürtlerin barış ve özgürlük talepleri artık gerçekten dikkate alınmalıdır. Kürt sorunu bir çözüme kavuşturulmalıdır. Festivalde örneği görüldüğü bir diyalog ortamı geliştirilmelidir.

Siz etkinlikte kendi dilinizde şiirler okudunuz, ama Türkiye'de Kürt dili uzun yıllardır yasaktı ve hala bir eğitim dili değil. İstanbul'da kendi dilinizde şiir okuma fırsatı bulmanız sizde nasıl bir duygu yarattı?

Türkiye'de Kürtçe'nin bir dil olarak kabul görmesi, sadece edebi, kültürel çalışmalarla ve şiirle elde edilmiş bir durum değildir. Kürtlerin siyasal anlamdaki mücadelesi bizleri bu noktaya getirdi. Kürtlerin siyasal mücadelesi bütün bu gelişmelerin önünü açtı. Yoğun bir mücadele verildi. Bu bakımda bu festival sadece sıradan bir festival değil. Kendine has özellikleri olan bir festival. Mesela Dolmabahçe Sarayı'nda biz bir grup Kürt aydını ve şairi, Kürtçe konuşup kendi dilimizde güldük, Kürtçe şiirler okuduk. Benim için bu önemli bir durum. Kürt sorununun çözümü için böylesi kültürel etkinlikler önemli bir adım olabilir. Kürt sorununun çözümünde şiddet asla bir yöntem değildir. Nasıl ki bu festivalde barışçıl ve demokratik bir yol uygulandıysa, aynı şekilde Kürt sorunun çözümünde de barışçıl ve diyaloğa dayalı bir yol izlenmelidir.

Siz Kürt şiiri için önemli bir şairsiniz. Bizi Kürt şiir tarihi konusunda biraz bilgilendirebilir misiniz?

Bildiğiniz gibi ben Faiq Bêkes'in oğluyum. Babam daha çok şair kimliğiyle bilinir, ama onun çok önemli bir politik kimliği de vardır. Özellikle 6 Eylül 1939 Süleymaniye direnişinde büyük etkisi olan bir isimdir babam. Babamın şair olmasının benim şairliğim üzerinde elbette olumlu bir etkisi olmuştur. Yazılı Kürt edebiyatına geçmeden önce de yaşayan bir Kürt şiiri zaten vardı. Biz Kürtlere ait birçok yaşam bilgisini bu tarihler boyunca süre gelen Kürt şiir ve deyişlerinden çıkarabiliyoruz. Örneğin Ahmedê Xanê çok büyük bir filozoftu. Onun Mem ž Zîn isimli eserinden biz Kürlere ait sosyal hayatı, felsefeyi, bilimi ve daha birçok şeyi öğrenebiliyoruz. Yani şiirle tarihin ilişkisi Kürtler açısından çok önemli. Bizde tarihçiler yetişmedi. Yazılı tarihimizin geçmişi çok geriye gitmiyor. Ama biz şiirimizde Kürtlerin sosyal hayatına ve tarihine ait birçok şeyi öğrenebiliyoruz. Şiir en eski sanat dalıdır. Kürtlerde özellikle yazıya geçilmeden önce dengbêjler de dahil olmak üzere sözlü edebiyat çok gelişkindi. Biz bu sözlü edebiyattan, şiirlerden, şarkılardan Kürtlerin tarihleri ve sosyal yaşamları konusunda önemli bilgiler elde edebiliyoruz.

Edebiyat tarihi yazılı tarih olarak kabul edilir. Eğer bahsedilecek olursa binli yıllarda yaşamış olan Baba Tahir Hamedanî ile başlayabiliriz. Baba Tahir bin yıl önce şiirler yazmıştır. Ömer Hayyam'dan bin 400 önce rubailer yazmıştır. Bu Kürt şiirinin zenginliğinin bir ölçütüdür. Baba Tahir'in rubailerini Kürt şiirinin başlangıcı sayabiliriz. Kürt tasavvuf şiirinin başlangıç noktasını Baba Tahir oluşturuyor. 1900'lü yıllara geldiğinde Kürt edebiyatının önemli eserler yaratan Kürt edebiyatçıları artık vardı. Bunlardan biri Mela Cizîri'dir mesela. Önemli bir takım gelişmeler bu dönemde göze çarpıyor. Özellikle Botan yöresinde konuşulan lehçe Kurmancî idi. Etkin dilde Kurmancî'ydi ve Kürt şairleri bu lehçede önemli eserler yarattılar. Biz onların eserlerinden Kürt şiiri ve tarihi noktasında önemli bilgilere ulaşabiliyoruz. Daha sonraki dönemde İran'da etkili olan Erdelan Beyliği var. Burada hakim lehçe Goranî lehçesiydi. Burada da Havraman şairlerinin önemli eserler yaratmış olduğunu görüyoruz. Daha sonra Süleymaniye'de Baban Beyliği'nin kurulmasının ardından da onların şiir ve edebiyattaki etkisini görüyoruz. Bu dönemin en önemli şairleri Salim, Kurdî ve Nali'dir. Onların yarattıkları eser ve kullandıkları lehçe, hala benim de kullandığım ve Soranî dediğimiz lehçedir.

Kürt şiir tarihine baktığımızda özellikle 11. yüzyılda az da olsa şiirler yazmış kadın şairler de görüyoruz. Dünya edebiyatının o dönemini gözönüne aldığımızda bu Kürt şiiri için önemli bir gelişme sayılabilir. Bu durumu nasıl yorumlamak gerekir?

Böyle bir tartışmaya başlarken önce Erdelan Beyliği döneminde, Mesude Erdalan adındaki Kürt kadın şairini anmak gerekir. Çünkü o dönemde kendisi önemli eserler ortaya koymuştur. Kadınların o dönemde politika ve sosyal yaşamda etkin olamayışlarının nedenlerini toplumsal ilerlemeye bağlayabiliriz. Toplumsal ilerleme geliştikçe kadınların sosyal hayata katılımı da gelişir. Fakat şu anı konuşacak olursak önemli bir noktadayız. Şu an otuza yakın Kürt kadın şairi var ki, sesleri artık geniş şekilde yankı buluyor. Bu durum toplumsal ilerlemeye bağlı olarak gelişiyor. Kadın toplumsal alanda ne kadar gelişme imkanı bulursa şiir ve edebiyatta da ilerliyor. Dini kurum ve kurumlaşmalar kadınların sosyal hayatta, şiir ve edebiyat alınında gelişip kendisini kanıtlamalarına olanak vermedi. Bu bakımdan bunların da etkisi toplumda kırıldıkça Kürt kadın şairlerinin gelişmesi çok daha kolay hale geliyor. 20. yüzyıla geldiğimizde ise artık ulusal bilinçlenmenin Kürtler arasında yaygınlaştığını görmekteyiz. Fransız devrimi Kürtleri de etkiledi. Kürt şiirine de çok önemli bir etkisi oldu. Bu süreçte Hacı Xelîlê Kuveyî'yi anmak gerekiyor. Kendisi bu dönemin önemli şairlerindendir.

Sizin şiir serüveninizi kendi ağzınızdan dinleyebilir miyiz? Şiir sizin için ne ifade ediyor?

Şiirin tanımı oldukça güçtür. Böyle çerçeveli bir tanım yapmak çok doğru değil. Şiirin tanımı binlerce kez çeşitli insanlar tarafından yapılmıştır. Biz de bir tanım yapabiliriz. Bin tane tanım getirilebilir şiirle ilgili. Ama şiir hayata benzer. Şiir tanımlamak oldukça güç ve belki de gereksizdir. Ben kırk yıldır şiir yazıyorum, ama yeni bir şiir yazdığımda sanki yeni bir şey bulmuş gibi oluyorum. Eğer aşk ve sevgi yoksa şiiri oluşturmak mümkün değil. Biz öteden beri Kürt şiirine bir şekil, bir çerçeve oluşturmak istedik. Kürt şiirine bir çehre yaratma arayışındayız. Ve bu arayışımız h�l� sürüyor. Türkiye ve Suriye'de Kürt dilinin yasaklı olması nedeniyle Kürt edebiyatının ve şiirinin gelişmesi de engellendi. Bir memlekette bir dil yasaklıysa insanın kendi dilinde şiir yazması ve şiirini, edebiyatını geliştirmesi de güçtür. Bu anlamıyla Kuzey Kürdistan'da Kürt dili uzun yıllar yok sayıldığı ve yasaklı bir dil olduğu için Güney'e oranla daha geri bir şiir süreci var denilebilir. Güney'de bu süreç yaşanmadığı için şiir ve edebiyat alanında önemli gelişmeler sağlandı. Suriye Kürtleri Arapça yazmak durumunda kaldı. Kuzey'deki Kürt şairleri de Türkçe yazmak zorunda kaldı. Yine İran Kürtleri Farsça yazmak zorunda kaldı. Birçok Kürt yazar Türkçe ve Arapça yazıyor. Yoksa Ahmed Arif ve Yaşar Kemal gibi yazarlar dil yasaklı olmasaydı belki kendi dillerinde, Kürtçe yazabileceklerdi. Yine Suriye'de örneğin Selim Berekat Arapça yazmak zorunda kalmayacaktı. Dilin yasak olması şairleri o ülkenin diliyle yazmaya zorladı. Özgürlük edebiyat ve şiirin soluğudur. Eğer o özgürlüğü yakalayamazsanız o havayı soluyamazsınız.

Kürtler devletsiz bir toplum, öz yönetimleri olmamış ve Türkiye gibi ülkelerde ise dilleri yasaktı, ama buna karşın geniş bir tarih, edebiyat ve kültürel birikim söz konusu. Bu durumu nasıl açıklamak gerekiyor?

Kürt ülkesi parçalanmış bir ülke ve yıllarca öz yönetimleri olmamış. Eğer olsaydı edebiyatları bugünkü noktanın on katı daha ileride olacaktı. Dört parçada farklı yapılar içinde yaşıyor olmak bu gelişmeyi çok önemli oranda etkiledi.

30 yıldır Kuzey'de süren bir mücadele var ve önemli kazanımlar elde etti. Siz Güney'de yaşayan bir şair olarak bu mücadeleden nasıl etkilendiniz?

Edebiyat alanındaki gelişmeler ekonomik ya da bir başka alandaki gelişmelere benzemez.

Ekonomik alanlardaki bir gelişmeyi anında görebilirsiniz, ama edebiyat alanı böyle değil. Bir edebiyat ürününün ortaya çıkması uzun yıllar alabilir. Mücadelenin yarattığı gelişmelerin edebiyattaki, sanattaki karşılığını çok geç görebilirsiniz. Yani edebi ürünleri bir sınırlama içinde tutmamak ve bir yere bağlamamak lazım. Mücadelenin sağladığı gelişmeler ne kadar etkili olmuştur, bu daha sonraki zamanlarda görülür. Son onbeş yılda rahatlıkla diyebiliriz ki Kürtçe yazan genç şairlerin sayısında önemli bir artış var. Bu Kürt dilinin önemli oranda kullanılmaya başlamasının sonucudur. Bu umut verici ve sevindirici bir gelişmedir.

Günümüzde İran, Suriye ve Türkiye'de yazılan ve modern olarak ifade edilen şiiri nasıl değerlendiriyorsunuz? Kürt şiirinde bir modernleşmeden bahsedebilir miyiz?

Modern şiirden söz ediyorsak, bir kere şiir 3 önemli şeye ihtiyaç duyar. Birincisi şairde bir yaratıcılık cevheri olmalı. ikincisi bir duyarlılık içinde olması lazım. Üçüncüsü ise deneyimdir. Dünyadaki gelişmelerden önemli deneyimleler elde etmiş olmak gerekir. Böyle bir olgunluk olursa iyi şiir yazma olanağı yakalanabilir. Güney'de daha modern bir şiirden bahsetmek mümkündür. Çünkü orada dil bir baskıya ve kesintiye uğramadı. Avrupa'da edebiyat alanında yaşanan gelişmeler anında etkisini, yankısını Güney'de buldu. Bu anlamda Türkiye'deki Kürt şiirinden daha önemli gelişmeler yaşandığından söz edebiliriz. Modern şiir demekle bir şiir modern olmuyor. Birçok şair modern şiir yazdığını söyleyebilir, ama onun şiirlerinin içeriğine bakmak gerekir. Modern şiirin farklı ölçütleri vardır. Dilin yasaklı olması ve Kürtlerin parçalı yaşamaları politik bir dezavantaj olsa da biz aslında bundan iyi bir avantaj olarak da söz edebiliriz. Çünkü farklı kültürleri tanıma imkanımız oldu. Kürtler ve Kürt edebiyatçıları, şairleri, Türkiye, İran, Suriye ve Irak kültüründen, dilinden edebiyatından, şiirinden önemli deneyimler elde etmişlerdir. Bu kültürleri tanıma şansı yakalamışlardır. Biz Kürtler bu üç ayrı kültürü tanıma şansı yakaladık ister istemez. Bu bir avantaj gibi de görülebilir.

Kürt şairlerin bu üç kültürden etkilendiğini söylerken, Kürt şiirinin bir Ortadoğu şiiri olduğunu mu ifade ediyorsunuz?

Bunu o anlamda söylemedim. Yani Kürt şiirinin avantajlı olduğuna işaret etmeye çalışıyorum. Bir kere kendi şiirimiz konusunda yeterli bir birikimimiz var, ama birlikte yaşadığımız kültürlerin şiirlerinden tecrübeler de edindiğimiz için zengin bir şiir yaratma durumumuz söz konusu. Bütün bunlardan önce, bir dilin edebiyatının, şiirinin gelişmesi için gerekli olan en önemli şey özgürlüğün olmasıdır. Öyle bir noktadayız ki, Kürt dilinin özgürleşmesi meselesini temel mesele olarak ele almak gerekiyor. Demin de söylediğim gibi Kuzey'de Kürt dili yasaklı olmasaydı Yaşar Kemal ve Ahmed Arif belki Kürtçe yazacaklardı. Her şeyden önce şiir bir dilin cevheridir. Şiir, fikirsel ve sosyal bakımdan çok önemli etkiler yarattı Kürt dili üzerinde. Ciltler dolusu şiir kitapları yazıldı ve çok önemli ölçüde dil kullanılmış oldu. Şairlerin ve şiirin varlığı dilin gelişmesine katkı da sundu. Şiir dünyanın bahçesidir. Şair de insanların kalbinde şiirleriyle bahçeler oluşturur.