Kürtler'in dönüşü ve modernleşme

[Bahoz]

Kürtler'in dönüşü ve modernleşme

Kumru Başer
BBC Türkçe Servisi

Viyana'da Avusturya Hava Yolları'nın Erbil uçağına binmek için beklerken yanımda oturan orta yaşlı esmer adamın elindeki gazeteye takılıyor gözüm.
Rusça bulmaca çözmesi garibime gidiyor. Baktıkça çevremdekilerin ellerinde Alman, İsveç, İngiliz, Danimarka, Hollanda gazeteleri görüyorum.
Erbil yolcularının çoğu dünyanın dört bir yanında yaşayan Kürtler. Bölgede defalarca tekrarlanan savaş-isyan-bastırma-yoksulluk-göç sarmalında canını dünyanın başka köşelerine atanlar, ve onların çocukları, torunları. Kimi yerleşmeye, kimi keşfe, kimi de ziyarete gidiyor memleketine.
Uçakta yanıma düşen utangaç genç on yıldır İngiltere'de yaşıyor. İlk kez gidiyormuş ailesinin yanına. Alçalmaya başladığımızda kıpır kıpır huzursuz. Sonra çantasından utana sıkıla bir kamera çıkardı. Camdan, memleketinin kuşbakışı görünüşünü çekiyor, çekerken de filmin üzerine heyecandan tıkanarak bir şeyler anlatıyor. Bazen birinin neler dediğini o dili bilmeden de çok iyi anlarsınız.
Irak'ın diğer bölgelerinin aksine, Kürdistan bölgesi göç alıyor. Hem ülke dışından hem içinden. Can güvenliği var ve ekonomi canlı. Bölgenin nüfus ve siyasi yapılanma bakımından baskın grubu Kürtler açısından buna coşku, gurur ve romantizmi de eklemek gerek.
İlk kez bu ölçüde kendilerinin efendisi olmanın çoşkusu, Irak siyasetinde bu kadar etkili olmanın gururu, federe de olsa bir tür ulus devlet inşa etmenin romantizmi.
Kuzey Irak’ta bulunduğum sürede bu sürece katılmak için dünyanın dört bir yanından bölgeye dönüp yerleşen çok sayıda Kürt aydını ile karşılaştım.
Irak’taki Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin milliyetçilikten ziyade "modernleşme" vurgusuyla yürüttüğü bu inşa projesinin neferleri de denebilir bunlara.
Modernleşme burada ideolojik olarak Baas ve aşiret kültürünün mirasından kurtulmayı ifade ediyor, ekonomik ve siyasi liberalizmi hedefliyor.
Size ihtiyaç var denmiş, gelmişler. Kimi öğretim üyesi, kimi bakan, kimi danışman şimdi.
Yalnızca Iraklı değil, Türkiyeli, Suriyeli ve İranlı Kürt aydınlar için de bir çekim merkezi burası.
Galler'deki Swansea Üniversitesinden bildiğim siyaset Profesörü Abbas Vali İranlı bir Kürt.
Geçen yıl İstanbul'da Boğaziçi üniversitesinde ders veriyordu. Şimdi Erbil'de yeni kurulan Kürdistan Üniversitesinin rektörü ve Mesut Barzani'ye danışmanlık yapıyor. "30 yıl İngiltere'de yaşadıktan sonra niçin buraya geldiniz?" diye sorduğumda, "Hep, mensup olduğum halka borçlu olduğumu, bunu bir gün ödemem gerektiğini düşünmüştüm." diyor.
Rektörlüğünü yaptığı Kürdistan Üniversitesi aslında bölgenin modernleşme projesinin sembolü gibi. Eğitime bu öğretim yılında başlamış. Bölgenin, müfredatından idaresine kadar özerk ilk üniversitesi diyor Profesör Vali gururla. Baas geleneğini yansıtan devlet denetiminde üniversitelere, özerkleşme sürecinde öncülük etmesi bekleniyor.
Ama eğitimden siyasete eski ve geleneksel olan herşey değişime dişiyle tırnağıyla direniyor. Bu direnişin en basit düzeydeki örneği bürokrasi. Erbil'de sıkça duyduğum bir şey, en küçük bir resmi işlem için en az 12 imza gerektiğiydi. Asayiş dairesinden, iznimi uzatmam gerektiğinde bunun bir şaka olmadığını bizzat gördüm.
İngiltere'de eğitimini görmüş genç iletişim teknolojisi uzmanı Botan Osman, işte bu engeli aşmakla görevlendirilmiş. Bütün hükümet faaliyetini elektronikleştirecek. Bürokrasi küçülecek ve çevikleşecek. Ama kamu harcamalarının yüzde 68'ini memur maaşlarının oluşturduğu, sanayi ve tarım üretimi yok denecek durumda olan bir bölgede, devleti küçültmenin sosyal maliyetiyle nasıl başedilecek?
Herşey bir yana, günlük yaşama egemen olan muhafazakar gelenekçilik, idealist Kürt elitlerinin sabrını zorluyor. Suzan Hıdır Hüseyin Selahaddin Üniversitesi İngiliz ve Fransız dili ve edebiyatı bölümünde öğretim üyesi. 2002 yılında, "halkının içinde olduğu sıkıntıları hafifletmek için" yaşadığı Fransa'dan bölgeye döndüğünü söylüyor. Hala ideallerine bağlı. Ama bu günlük hayatını kolaylaştırmıyor. Akademik dönüşüm çok yavaş diyor, ayrıca batıda yetişmiş bir kadın olarak kendisini sosyal yaşamda bir cendereye sokulmuş gibi hissediyor.
Geleneksel zihniyet, özerk üniversiteye ve özgür kadına ayak direyedursun, Suzan itiraf ediyor. Belirsiz bir geleceğin hayalini kurmak yerine, arada sırada Paris'e kaçarak güç topluyormuş. Ben ise şunu merak ediyorum. Bölgede bizzat geleneğin ta kendisi olan siyasi güçlerin başını çektiği modernleşme ne kadar köklü olabilir, ya da zaman içinde kendi bağımsız dinamiklerini yaratabilir mi?